Anh Ph. có hai quốc tịch và muốn về Việt Nam mở một cơ sở kinh doanh nhỏ. Câu đầu tiên anh bị hỏi ở nơi tư vấn không phải về vốn hay về ngành, mà là: anh sẽ đầu tư với tư cách gì? Và đó đúng là câu quyết định mọi thứ phía sau.
Hai tư cách, hai bộ thủ tục
Đây là phân biệt nền tảng cần nắm trước khi đi hỏi bất cứ đâu.
Pháp luật về đầu tư và doanh nghiệp ở Việt Nam phân biệt nhà đầu tư trong nước và nhà đầu tư nước ngoài. Hai nhóm có thủ tục thành lập khác nhau, có yêu cầu khác nhau và có những ngành nghề mở ở mức khác nhau.
Người có quốc tịch Việt Nam có thể thuộc nhóm thứ nhất — nhưng điều đó phụ thuộc vào việc chứng minh được tư cách của mình bằng giấy tờ nào, chứ không phải vào việc mình biết mình là ai.
Nghĩa là câu hỏi thực tế trở thành: anh có giấy tờ Việt Nam để xuất trình khi đăng ký không? Hộ chiếu Việt Nam còn hạn, giấy tuỳ thân — nếu chỉ có giấy tờ nước ngoài thì hồ sơ đi theo đường còn lại.
Quy định về đầu tư thay đổi theo thời gian và có khác nhau theo ngành, nên phải hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh hoặc luật sư doanh nghiệp cho đúng trường hợp.
Bốn việc làm rõ trước khi nộp bất cứ hồ sơ nào
Thứ tự này tránh được việc phải làm lại từ đầu.
Chuẩn bị giấy tờ Việt Nam trước. Nếu định đăng ký với tư cách công dân thì hộ chiếu Việt Nam còn hạn là điều kiện thực tế đầu tiên — và làm nó mất thời gian, nên bắt đầu sớm.
Kiểm tra ngành nghề định làm có thuộc nhóm có điều kiện không. Một số ngành có yêu cầu riêng về chứng chỉ, về vốn hoặc về tỷ lệ sở hữu, và điều này áp cho cả hai nhóm nhà đầu tư.
Xác định mình sẽ ở Việt Nam bao nhiêu lâu mỗi năm. Điều này ảnh hưởng tới việc quản lý doanh nghiệp trên thực tế, tới tư cách cư trú và tới nghĩa vụ thuế.
Hỏi về người đại diện theo pháp luật. Doanh nghiệp cần người đại diện, và yêu cầu về việc người đó cư trú ở đâu là chi tiết hay bị bỏ qua cho tới khi vướng.
Nếu chỉ làm nghề tự do chứ không mở công ty
Nhóm này ngày càng đông và ít được nói tới.
Vẫn phải xác định tư cách. Làm việc có thu nhập tại Việt Nam thì phát sinh nghĩa vụ, bất kể có lập doanh nghiệp hay không.
Phân biệt nguồn thu nhập ở đâu. Làm từ xa cho khách hàng nước ngoài khác với nhận việc từ khách hàng trong nước — hai trường hợp này có cách xử lý khác nhau về đăng ký và về thuế, nên hỏi cơ quan thuế cho đúng.
Hỏi về hình thức đăng ký phù hợp. Có nhiều hình thức nhẹ hơn doanh nghiệp, tuỳ quy mô và tuỳ ngành.
Đừng bỏ qua vì thấy quy mô nhỏ. Làm đúng ngay từ đầu rẻ hơn nhiều so với việc xử lý về sau, và nó cũng giúp chứng minh thu nhập khi cần — cho hồ sơ ngân hàng, cho hồ sơ ở nước kia, hoặc cho chính việc mở rộng sau này.
Ba việc nên có người ở Việt Nam lo
Không phải vì khó, mà vì ở xa làm thì chậm.
Kế toán và nghĩa vụ định kỳ. Doanh nghiệp có các nghĩa vụ theo kỳ, và bỏ sót thì phát sinh hệ quả. Đây là việc nên thuê ngay từ đầu chứ không để tự xoay.
Giao dịch với cơ quan quản lý. Nhiều việc làm trực tiếp nhanh hơn nhiều so với làm từ xa.
Theo dõi thay đổi quy định. Quy định về đầu tư và về ngành nghề thay đổi, và người ở trong nước cập nhật sớm hơn.
Và một lưu ý về quan hệ: nếu nhờ người thân đứng tên bất cứ phần nào, hãy làm bằng giấy tờ rõ ràng ngay từ đầu. Đây là nguồn tranh chấp phổ biến trong các gia đình, và nó thường phát sinh không phải vì ai gian dối mà vì không ai ghi lại thoả thuận lúc còn vui vẻ.
Bài học rút ra từ ca này
Ba điểm.
Tư cách quyết định thủ tục, và tư cách phải chứng minh được bằng giấy. Chuẩn bị giấy tờ Việt Nam trước là bước đầu tiên, không phải bước cuối.
Nghề tự do cũng phát sinh nghĩa vụ. Quy mô nhỏ không có nghĩa là được bỏ qua, và làm đúng từ đầu rẻ hơn.
Thoả thuận trong gia đình phải có giấy tờ. Đây là lời khuyên ít liên quan tới quốc tịch nhất nhưng lại cứu được nhiều ca nhất.
Người có quốc tịch Việt Nam mở công ty ở Việt Nam theo diện nào?
Có thể theo diện nhà đầu tư trong nước, nhưng điều đó phụ thuộc vào việc chứng minh tư cách bằng giấy tờ Việt Nam khi đăng ký — hộ chiếu Việt Nam còn hạn hoặc giấy tuỳ thân. Chỉ có giấy tờ nước ngoài thì hồ sơ đi đường còn lại.
Cần làm rõ gì trước khi nộp hồ sơ?
Chuẩn bị giấy tờ Việt Nam trước; kiểm tra ngành nghề có thuộc nhóm có điều kiện không; xác định mình ở Việt Nam bao lâu mỗi năm; và hỏi về yêu cầu với người đại diện theo pháp luật.
Làm nghề tự do thì có phải đăng ký gì không?
Làm việc có thu nhập tại Việt Nam thì phát sinh nghĩa vụ dù không lập doanh nghiệp. Nên phân biệt thu nhập từ khách hàng nước ngoài hay trong nước và hỏi cơ quan thuế về hình thức đăng ký phù hợp với quy mô.
Nhờ người thân đứng tên có được không?
Nếu có thoả thuận nào trong gia đình thì hãy làm bằng giấy tờ rõ ràng ngay từ đầu. Đây là nguồn tranh chấp phổ biến, thường phát sinh vì không ai ghi lại thoả thuận lúc còn vui vẻ.
