Ông T. lập di chúc để lại toàn bộ tài sản ở Việt Nam cho người con đã chăm sóc ông nhiều năm. Ông mất, và gia đình mới biết rằng di chúc không phải là tiếng nói cuối cùng — pháp luật dành một phần cho những người nhất định, bất kể di chúc viết gì.
Vì sao có quy định này
Hiểu lý do thì dễ chấp nhận hơn và cũng dễ bàn với nhau hơn.
Nhiều hệ thống pháp luật, trong đó có Việt Nam, có chế định phần di sản dành cho một số người bất kể nội dung di chúc. Nhóm này thường gồm những người phụ thuộc vào người để lại di sản — con chưa thành niên, người không có khả năng lao động, và một số quan hệ gần khác.
Mục đích không phải là hạn chế quyền của người lập di chúc mà là bảo vệ những người có thể mất chỗ dựa. Đây là một lựa chọn chính sách, và các nước chọn khác nhau.
Phạm vi người được hưởng, tỷ lệ và cách tính do pháp luật quy định và khác nhau giữa các hệ thống, nên phải hỏi luật sư cho đúng trường hợp và đúng nước.
Chỗ hai hệ thống không khớp nhau
Đây là điểm làm ca này thuộc về chuyên mục xuyên biên giới chứ không phải một ca thừa kế thông thường.
Nếu ông T. có tài sản ở hai nước, thì mỗi phần tài sản có thể chịu một quy tắc khác nhau về phần dành cho người thân.
Ba tình huống thường gặp:
Nước này có chế định đó, nước kia không. Cùng một ý nguyện của ông T. được thực hiện đầy đủ với tài sản bên này và bị điều chỉnh với tài sản bên kia.
Cả hai đều có nhưng phạm vi người hưởng khác nhau. Một người có thể được dành phần với tài sản ở nước này mà không với tài sản ở nước kia.
Tỷ lệ khác nhau, dẫn tới việc chia không đồng đều giữa hai khối tài sản.
Hệ quả: không thể lập kế hoạch thừa kế cho cả hai nước bằng một quy tắc duy nhất. Phải tính riêng từng khối, và đó là lý do bài trước khuyên lập hai bản di chúc song song.
Nếu gia đình muốn tôn trọng ý nguyện của người đã mất
Đây là điều nhiều gia đình muốn, và có cách làm.
Người được pháp luật dành phần có thể tự nguyện không nhận, hoặc thoả thuận lại với những người khác. Hỏi công chứng viên về hình thức để việc đó có giá trị pháp lý — thoả thuận miệng trong nhà không đủ.
Làm văn bản đầy đủ, đúng hình thức và có mặt tất cả những người liên quan. Làm nửa vời là mầm của tranh chấp về sau, nhất là khi thế hệ tiếp theo vào cuộc.
Đừng gây áp lực lên ai. Một văn bản ký trong áp lực có thể bị tranh chấp và thường sẽ bị tranh chấp — nên cách an toàn nhất cũng là cách tử tế nhất.
Nếu có người ở xa không về được, hỏi về thủ tục uỷ quyền và hợp pháp hoá từ sớm, vì đây là chỗ hay làm hồ sơ đứng lại nhiều tháng.
Điều người đang còn sống nên làm
Phần giá trị nhất của ca này, vì nó phòng được cả vấn đề.
Hỏi trước khi lập di chúc, không phải sau. Biết mình định đoạt được tới đâu thì lập được bản di chúc thực hiện được, thay vì một bản gây thất vọng cho người ở lại.
Tính riêng cho từng nước. Một kế hoạch cho cả hai khối tài sản là kế hoạch sẽ vỡ ở một bên.
Nói với gia đình khi còn sống. Phần lớn tranh chấp thừa kế bùng lên vì người ở lại bất ngờ — họ không phản đối nội dung bằng phản đối việc không được biết. Một cuộc nói chuyện khó khi còn sống thay thế được nhiều năm mâu thuẫn sau đó.
Nếu muốn dành phần nhiều hơn cho một người, cân nhắc các cách khác ngoài di chúc — chuyển nhượng, tặng cho, hoặc các hình thức khác, mỗi cách có hệ quả riêng về thuế và về thủ tục. Hỏi luật sư để chọn cách phù hợp thay vì chỉ dựa vào di chúc.
Bài học rút ra từ ca này
Ba điểm.
Di chúc không phải là tiếng nói cuối cùng ở mọi hệ thống. Biết giới hạn trước thì lập được bản thực hiện được.
Hai nước, hai quy tắc, hai kế hoạch. Không có công thức chung cho cả hai khối tài sản.
Nói trước với gia đình. Bất ngờ là nguyên liệu chính của tranh chấp thừa kế, và nó là thứ phòng được bằng một cuộc trò chuyện.
Di chúc để lại hết cho một người có thực hiện được không?
Không chắc. Nhiều hệ thống, trong đó có Việt Nam, dành một phần di sản cho những người nhất định bất kể di chúc viết gì — thường là người phụ thuộc vào người để lại di sản. Phạm vi và tỷ lệ phải hỏi luật sư.
Tài sản ở hai nước thì áp quy tắc nào?
Mỗi khối tài sản có thể chịu một quy tắc khác nhau: có nước có chế định này, có nước không; phạm vi người hưởng và tỷ lệ cũng khác. Nên tính riêng từng khối thay vì một kế hoạch chung.
Gia đình muốn làm theo đúng ý người đã mất thì sao?
Người được pháp luật dành phần có thể tự nguyện không nhận hoặc thoả thuận lại, nhưng phải làm bằng văn bản đúng hình thức và có mặt tất cả những người liên quan — thoả thuận miệng trong nhà không đủ.
Người còn sống nên làm gì?
Hỏi trước khi lập di chúc để biết mình định đoạt được tới đâu, tính riêng cho từng nước, và nói với gia đình khi còn sống — phần lớn tranh chấp bùng lên vì người ở lại bất ngờ.
