Bà H. lập một bản di chúc rất kỹ ở nước định cư, có luật sư soạn và có người làm chứng, trong đó định đoạt cả căn nhà ở Việt Nam. Bà nghĩ đã xong việc. Câu hỏi thật nằm ở hai chữ mà bản di chúc không tự trả lời được: hình thức và nội dung.
Hai câu hỏi tách rời nhau
Phân biệt này quyết định cả ca, và nó ít được nói tới.
Câu một — hình thức: bản di chúc này có được coi là một di chúc hợp lệ không? Tức là cách lập, cách ký, người làm chứng, việc công chứng có đáp ứng yêu cầu không.
Câu hai — nội dung: những gì bà H. định đoạt trong đó có thực hiện được không? Một di chúc hợp lệ về hình thức vẫn có thể không thực hiện được một phần nội dung, nếu phần đó trái với quy định về thừa kế áp dụng cho tài sản đó.
Với tài sản là bất động sản ở Việt Nam, như bài trước đã nói, pháp luật nơi có bất động sản là thứ quyết định — nên cả hai câu đều phải hỏi theo pháp luật Việt Nam, chứ không theo pháp luật nơi lập di chúc.
Quy định về hình thức và về hiệu lực của di chúc có yếu tố nước ngoài là vấn đề chuyên sâu, nên phải hỏi công chứng viên hoặc luật sư — bài này chỉ nêu những chỗ cần hỏi.
Ba rủi ro hay gặp với di chúc lập ở nước ngoài
Biết trước thì hỏi đúng câu.
Rủi ro hình thức. Mỗi hệ thống có yêu cầu riêng về cách lập di chúc — có nơi cho di chúc viết tay không người làm chứng, có nơi bắt buộc phải có công chứng hoặc số người làm chứng nhất định. Bản hợp lệ ở nước này chưa chắc đáp ứng yêu cầu của nước kia.
Rủi ro nội dung. Nhiều hệ thống, trong đó có Việt Nam, dành một phần di sản cho những người nhất định bất kể di chúc nói gì. Bài sau trong chuyên mục nói riêng về phần này.
Rủi ro thực thi. Kể cả khi di chúc hợp lệ và nội dung thực hiện được, việc dùng nó tại Việt Nam vẫn cần hợp pháp hoá, dịch thuật và chứng minh tính xác thực — và đó là một chuỗi thủ tục có thể kéo dài.
Vì sao nên lập hai bản song song
Đây là cách xử lý thực tế nhất, và là lời khuyên chính của bài này.
Thay vì một bản di chúc bao trùm mọi tài sản ở mọi nước, cách thường được khuyên là lập một bản cho tài sản ở mỗi nước, theo đúng pháp luật của nước đó.
Lợi ích:
Mỗi bản hợp lệ chắc chắn theo nơi nó sẽ được dùng, không phải qua bước công nhận.
Thủ tục ở mỗi nước độc lập, không chờ nhau — điều này tiết kiệm rất nhiều thời gian cho gia đình.
Sửa một bản không phải đụng bản kia.
Nhưng có một điều kiện bắt buộc: hai bản phải không mâu thuẫn và không vô hiệu hoá nhau. Nhiều mẫu di chúc có câu huỷ bỏ mọi di chúc trước đó — hai bản cùng có câu đó thì bản sau xoá bản trước. Vì vậy phải nói rõ với người soạn ở mỗi nước rằng có một bản khác, và mỗi bản chỉ định đoạt tài sản ở nước đó.
Bốn việc bà H. nên làm
Cụ thể, theo thứ tự.
Đưa bản đang có cho công chứng viên hoặc luật sư ở Việt Nam xem và hỏi thẳng: bản này dùng được cho căn nhà không, và nếu không thì vướng ở đâu.
Lập một bản riêng cho tài sản ở Việt Nam theo hướng dẫn nhận được, và rà lại bản ở nước ngoài để hai bản không đè nhau.
Nói cho người thân biết di chúc ở đâu. Một bản di chúc hoàn hảo mà không ai tìm thấy thì không có tác dụng gì — và đây là chuyện xảy ra thường xuyên hơn người ta tưởng.
Rà lại khi hoàn cảnh thay đổi — mua bán tài sản, thay đổi trong gia đình, chuyển nước ở. Di chúc lập mười năm trước cho một danh mục tài sản đã khác thì gây tranh chấp nhiều hơn là giải quyết.
Bài học rút ra từ ca này
Ba điểm.
Hình thức và nội dung là hai câu hỏi riêng. Hợp lệ không đồng nghĩa với thực hiện được.
Hai bản song song thường tốt hơn một bản bao trùm — nhưng phải bảo đảm chúng không xoá nhau.
Cho người thân biết di chúc ở đâu. Việc đơn giản nhất và bị quên nhiều nhất.
Di chúc lập ở nước ngoài có dùng được cho nhà ở Việt Nam không?
Phải hỏi hai câu riêng: bản đó có hợp lệ về hình thức theo pháp luật Việt Nam không, và nội dung định đoạt có thực hiện được không. Với bất động sản ở Việt Nam thì pháp luật Việt Nam là thứ quyết định.
Nên lập một bản di chúc hay nhiều bản?
Cách thường được khuyên là lập một bản cho tài sản ở mỗi nước theo pháp luật nước đó, để mỗi bản hợp lệ chắc chắn và thủ tục hai nơi không phải chờ nhau.
Lập hai bản thì rủi ro gì?
Chúng có thể xoá nhau — nhiều mẫu di chúc có câu huỷ bỏ mọi di chúc trước đó. Phải nói rõ với người soạn ở mỗi nước rằng có một bản khác và mỗi bản chỉ định đoạt tài sản ở nước đó.
Còn việc gì hay bị quên?
Cho người thân biết di chúc để ở đâu, và rà lại khi hoàn cảnh thay đổi. Một di chúc không ai tìm thấy, hoặc lập cho danh mục tài sản đã khác, thì gây tranh chấp nhiều hơn là giải quyết.
