Một gia đình sinh con ở nước ngoài, làm giấy khai sinh đầy đủ tại bệnh viện và chính quyền sở tại, rồi yên tâm suốt mấy năm — cho tới khi muốn đưa con về Việt Nam thăm ông bà và phát hiện đứa trẻ không có giấy tờ Việt Nam nào. Đây là ca phổ biến nhất trong toàn bộ chủ đề, và nó bắt nguồn từ một hiểu lầm rất dễ mắc.
Ca cụ thể
Chị H. sinh con đầu tại nước định cư. Bệnh viện cấp giấy chứng sinh, chính quyền địa phương cấp giấy khai sinh. Trên giấy ghi đầy đủ tên cha mẹ, và đứa trẻ được cấp số định danh của nước đó.
Ba năm sau, gia đình muốn đưa con về Việt Nam. Lúc này mới biết: để đứa trẻ nhập cảnh Việt Nam với tư cách công dân, cần giấy tờ Việt Nam — mà chưa có gì cả.
Chị H. hỏi: "Con tôi là con của công dân Việt Nam, sao lại không phải công dân Việt Nam?"
Vì sao giấy khai sinh nước sở tại không đủ
Câu trả lời nằm ở một phân biệt: đứa trẻ có quyền với quốc tịch Việt Nam, nhưng quyền đó chưa được ghi nhận vào hệ thống của Việt Nam.
Giấy khai sinh do nước sở tại cấp là văn bản của nước đó, ghi vào sổ của nước đó. Cơ quan Việt Nam không nhận được thông tin nào từ nó — không có kênh nào tự động chuyển dữ liệu giữa hai hệ thống hộ tịch.
Nghĩa là với phía Việt Nam, đứa trẻ chưa tồn tại trong hồ sơ. Và một người không có trong hồ sơ thì không được cấp giấy tờ.
Đây không phải chuyện Việt Nam từ chối. Nó chỉ là: chưa ai nói cho họ biết.
Điều gì đáng lẽ phải làm và vào lúc nào
Việc cần làm là đăng ký khai sinh cho con với cơ quan đại diện Việt Nam tại nước sở tại — một thủ tục riêng, độc lập với việc đăng ký ở chính quyền địa phương.
Thời điểm: càng sớm sau khi sinh càng tốt. Ba lý do:
Giấy tờ của cha mẹ còn đúng thời điểm. Cần chứng minh cha hoặc mẹ là công dân Việt Nam tại thời điểm con ra đời — và hộ chiếu còn hạn lúc đó là bằng chứng gọn nhất.
Giấy khai sinh nước sở tại còn mới, chưa qua nhiều lần cấp lại hoặc sửa đổi.
Chưa phát sinh các thông tin lệch nhau giữa hai hệ thống — tên gọi thường ngày, cách viết trên các giấy tờ khác của trẻ.
Ca này xử lý thế nào
Tin tốt: đăng ký muộn thường vẫn làm được. Quyền theo huyết thống không mất đi vì chậm thủ tục ở phần lớn trường hợp.
Bốn bước:
Hỏi cơ quan đại diện về thủ tục đăng ký khai sinh quá hạn, nêu rõ con sinh năm nào, đã có giấy khai sinh nước sở tại, cha mẹ tư cách gì. Đây là câu hỏi họ xử lý thường xuyên.
Chuẩn bị giấy khai sinh nước sở tại đã hợp pháp hoá và dịch theo yêu cầu. Chuỗi này mất thời gian nên bắt đầu sớm.
Chuẩn bị giấy tờ của cha mẹ — và đây là phần hay vướng nhất, sẽ nói ở phần sau.
Nếu cha mẹ khác quốc tịch, chuẩn bị văn bản thoả thuận về quốc tịch của con — luật Việt Nam có quy định riêng cho trường hợp này, và đó là chủ đề của bài tiếp theo.
Phần hay vướng: giấy tờ của cha mẹ tại thời điểm con sinh
Trong ca của chị H., vướng mắc thật không phải ở đứa trẻ mà ở chính chị.
Hộ chiếu Việt Nam của chị đã hết hạn từ trước khi sinh con. Chị chưa gia hạn vì không có nhu cầu đi lại. Giờ cần chứng minh mình là công dân Việt Nam vào năm đó — và tờ giấy chứng minh gọn nhất thì đã hết hiệu lực.
Ba điều cần biết về tình huống này:
Hộ chiếu hết hạn vẫn có giá trị chứng minh quốc tịch — nó không dùng để đi lại nữa nhưng vẫn là bằng chứng Nhà nước Việt Nam đã cấp hộ chiếu cho người này với tư cách công dân. Đừng vứt.
Có nhiều loại giấy tờ khác được chấp nhận ngoài hộ chiếu — giấy khai sinh, các giấy tờ tuỳ thân và hộ tịch do cơ quan Việt Nam cấp qua các thời kỳ.
Nếu không còn gì, có thể xin xác nhận tình trạng quốc tịch — một thủ tục riêng, và nên hỏi về nó trước khi kết luận là không làm được.
Nghĩa là thứ tự xử lý đúng của ca này là: làm rõ tư cách của mẹ trước, rồi mới đăng ký cho con.
Nếu đứa trẻ đã lớn
Biến thể của cùng ca này, và nó có thêm một yếu tố thời gian.
Ở một số hệ thống, quyền đăng ký theo huyết thống gắn với việc còn là trẻ vị thành niên. Với đứa trẻ đã gần hoặc đã qua tuổi trưởng thành, cần hỏi rõ:
Còn đăng ký được theo diện con của công dân không, hay phải đi đường khác.
Nếu phải đi đường khác thì là đường nào — xin trở lại quốc tịch, hay xin nhập quốc tịch với diện ưu tiên.
Ý kiến của chính người đó có được tính không, vì ở tuổi này nhiều hệ thống hỏi ý kiến đương sự.
Với gia đình có nhiều con ở nhiều lứa tuổi, câu trả lời có thể khác nhau cho từng đứa — và đó là ca cuối của chuyên mục này.
Bài học rút ra từ ca này
Ba điểm áp cho mọi gia đình Việt sắp hoặc vừa sinh con ở nước ngoài.
Hai việc đăng ký, không phải một. Chính quyền sở tại và cơ quan đại diện Việt Nam là hai thủ tục riêng biệt, và làm xong cái này không tự động xong cái kia.
Kiểm giấy tờ của chính mình trước khi con ra đời. Nếu hộ chiếu sắp hết hạn thì gia hạn trước — việc này mất một buổi lúc còn dễ và mất nhiều tháng khi đã muộn.
Phát hiện muộn thường vẫn xử lý được, nhưng mỗi năm trôi qua thì chuỗi giấy tờ mỏng thêm và thủ tục nặng thêm. Nếu đang ở tình trạng này, bắt đầu ngay là điều duy nhất rút ngắn được.
Con có giấy khai sinh nước ngoài rồi thì cần đăng ký với Việt Nam nữa không?
Cần, vì đó là hai thủ tục riêng biệt. Giấy khai sinh nước sở tại ghi vào sổ của nước đó, và không có kênh nào tự động chuyển thông tin sang hệ thống hộ tịch Việt Nam.
Đăng ký muộn nhiều năm thì con có mất quyền không?
Ở phần lớn trường hợp thì không — quyền theo huyết thống không mất vì chậm thủ tục. Nhưng thủ tục nặng hơn, và với trẻ đã gần tuổi trưởng thành thì cần hỏi rõ vì có hệ thống gắn quyền đăng ký với việc còn là trẻ vị thành niên.
Hộ chiếu Việt Nam của tôi đã hết hạn thì chứng minh thế nào?
Hộ chiếu hết hạn vẫn có giá trị chứng minh quốc tịch dù không dùng để đi lại. Ngoài ra còn nhiều loại giấy tờ khác được chấp nhận, và nếu không còn gì thì có thể xin xác nhận tình trạng quốc tịch.
Nên làm gì trước tiên trong tình huống này?
Làm rõ tư cách của cha hoặc mẹ trước, rồi mới đăng ký cho con — vì hồ sơ của con dựa trên việc chứng minh cha mẹ là công dân Việt Nam tại thời điểm đứa trẻ ra đời.
