Ông H. ngoài bảy mươi, sống với con cháu ở nước ngoài đã lâu, tính thôi quốc tịch Việt Nam cho gọn giấy tờ vì ông không còn dự định về sống. Con gái ông hỏi một câu ông chưa từng nghĩ tới: nếu cháu nội sau này muốn có quốc tịch Việt Nam thì sao? Cả nhà ngồi lại tính từ đầu.
Quốc tịch đi theo huyết thống, và mình là một mắt xích
Đây là điểm mà người lớn tuổi hay bỏ qua nhất, vì họ nghĩ về bản thân mình chứ không nghĩ về chuỗi.
Ở Việt Nam cũng như nhiều hệ thống khác, quốc tịch truyền theo quan hệ cha mẹ — con. Người còn quốc tịch thì con có cơ sở để được ghi nhận là công dân; con được ghi nhận thì cháu lại có cơ sở tiếp.
Ông H. không chỉ đang quyết cho mình. Ông đang quyết cho một nhánh gia đình — và các thế hệ sau không có mặt trong cuộc bàn này.
Điều cần hỏi rõ là: con và cháu của ông hiện đã được ghi nhận là công dân Việt Nam chưa. Nếu đã được ghi nhận rồi thì tư cách của họ độc lập với việc ông giữ hay bỏ. Nếu chưa, thì việc ông thôi quốc tịch có thể làm mất cơ sở của họ. Đây là câu phải hỏi cơ quan đại diện, không suy đoán.
Bốn điều nên kiểm trước khi quyết
Làm xong bốn việc này thì quyết định dựa trên sự thật chứ không dựa trên cảm giác "cho gọn".
Con cháu đã đăng ký với cơ quan đại diện chưa. Nếu chưa và họ muốn đăng ký, nên làm trước khi ông thay đổi tư cách.
Có tài sản hoặc phần thừa kế nào ở Việt Nam không — của ông, hoặc ông sẽ nhận từ thế hệ trước. Bài về nhà đất trong chuyên mục này nói kỹ phần này.
Giấy tờ hộ tịch của gia đình đã đầy đủ chưa. Khai sinh, kết hôn, và các giấy chứng minh quan hệ — thiếu thứ nào thì đây là lúc bổ sung, vì càng để lâu càng khó khi người biết chuyện không còn.
Có mong muốn nào liên quan tới Việt Nam ở cuối đời không. Về thăm, an táng, hay thờ cúng — những việc này có thể thuận tiện hơn với tư cách công dân, và nên hỏi cơ quan đại diện cho cụ thể.
Điều thật sự làm ông H. thấy phiền là gì
Khi hỏi kỹ, lý do ban đầu thường không phải là quốc tịch.
Giấy tờ hết hạn và phải đi làm lại — việc đi lại khó khăn với người lớn tuổi. Nhưng nhiều thủ tục nay làm được qua đường bưu điện hoặc có hỗ trợ cho người cao tuổi; nên hỏi cơ quan đại diện trước khi kết luận là không làm nổi.
Không biết còn nghĩa vụ gì không. Đây là lo lắng mơ hồ, và hỏi một lần cho rõ thì nhẹ hẳn — phần lớn nghĩa vụ gắn với cư trú chứ không gắn với quốc tịch, như bài thứ hai của chuyên mục đã nói.
Muốn để lại mọi thứ gọn gàng cho con cháu. Đây là mong muốn thật và đáng trọng — nhưng cách làm cho gọn là sắp xếp hồ sơ đầy đủ, không phải bỏ quốc tịch. Một tập hồ sơ rõ ràng giúp con cháu nhiều hơn hẳn một quyết định thôi quốc tịch.
Cách bàn với gia đình
Ba điều làm cuộc bàn bạc có kết quả.
Nói rõ đây là quyết định ảnh hưởng tới nhiều người. Con cháu có quyền biết và nên được hỏi, dù quyết định cuối cùng vẫn là của ông.
Hỏi từng người có ý định gì với Việt Nam trong tương lai không — về làm việc, về đầu tư, hay muốn con mình có quốc tịch. Câu trả lời nhiều khi bất ngờ, vì thế hệ sau có thể nghĩ khác thế hệ trước.
Nếu có ai đó cần, thì làm thủ tục cho họ trước. Đăng ký xong cho con cháu rồi ông quyết gì cũng được — và đây là cách giải quyết làm cả nhà yên tâm nhất.
Bài học rút ra từ ca này
Ba điểm.
Người lớn tuổi quyết cho cả một nhánh gia đình. Hệ quả của quyết định kéo dài hơn đời mình, nên đáng bàn với người sẽ chịu hệ quả đó.
"Cho gọn giấy tờ" hầu như luôn giải quyết được bằng cách khác. Sắp xếp hồ sơ đầy đủ đạt đúng mục tiêu mà không mất gì.
Thứ tự an toàn: lo cho đời sau trước, quyết cho mình sau. Làm ngược lại thì có việc không sửa được.
Tôi lớn tuổi, không về Việt Nam nữa, giữ quốc tịch làm gì?
Vì quốc tịch truyền theo quan hệ cha mẹ — con: việc bạn còn là công dân có thể là cơ sở để con cháu được ghi nhận. Nên hỏi cơ quan đại diện xem con cháu đã được ghi nhận chưa trước khi quyết.
Con cháu tôi đã có quốc tịch Việt Nam rồi thì sao?
Nếu họ đã được ghi nhận là công dân thì tư cách của họ độc lập với việc bạn giữ hay bỏ. Nhưng phải xác nhận điều này với cơ quan đại diện chứ không suy đoán.
Tôi chỉ muốn để lại mọi thứ gọn gàng cho con cháu?
Cách làm gọn là sắp xếp hồ sơ đầy đủ — khai sinh, kết hôn, giấy chứng minh quan hệ, giấy tờ tài sản. Một tập hồ sơ rõ ràng giúp con cháu nhiều hơn hẳn việc thôi quốc tịch.
Nên bàn với gia đình thế nào?
Hỏi từng người có ý định gì với Việt Nam trong tương lai. Nếu có ai cần thì làm thủ tục cho họ trước — đăng ký xong cho con cháu rồi quyết gì cũng được.
